In de ochtend van dinsdag 19 januari 2010 is Henk van Luijk overleden, in de leeftijd van tachtig jaar. Henk was een van de pioniers van de bedrijfsethiek in Europa en hij geldt als de nestor van de bedrijfsethiek in Nederland. In 1994 legde Henk van Luijk de basis voor het European Institute for Business Ethics van Nyenrode Universiteit. Hij bleef wetenschappelijk directeur daarvan tot 2000.
Henk dankte zijn bekendheid als bedrijfsethicus tot ver over de landsgrenzen vooral aan zijn jarenlange inspirerende voorzitterschap van het European Business Ethics Network (EBEN), dat hij initieerde en mede oprichtte in 1986. Tot de dag van vandaag is de EBEN-jaarvergadering (www.eben-net.org) dé Europese ontmoetingsplaats van bedrijfsethici wereldwijd. EBEN-oudgedienden herinneren zich nog de welsprekende integrale visies waarmee chairman Henk van Luijk de jaarvergaderingen aan het slot wist samen te vatten, steevast in drie punten, waarvan de laatste altijd het punt was dat hij zelf wilde maken.
Belangrijke begrippen uit de moderne bedrijfsethiek, zoals ‘dilemmatraining’, ‘collegiaal beraad’, ‘transactie-ethiek’, ‘integriteit als professionele verantwoordelijkheid’, ‘grensbepaling’ en ‘streefbepaling’ zijn aan zijn creatieve pen ontsprongen. Henk van Luijk verstond de kunst om op het grensvlak van maatschappelijke ontwikkelingen en theoretische reflectie gezagvolle en opinievormende uitspraken te doen, als vertegenwoordiger van het bedrijfsethische gezichtspunt. Daarmee zette hij bedrijfsethiek in Nederland op de kaart, op een wijze die ook in directiekamers werd opgemerkt. Daar werd hij dan ook regelmatig uitgenodigd.
In zijn oratie van 1985 stelde Henk van Luijk dat “de bedrijfsethiek zich zal moeten verbreden tot een sociale filosofie van het ondernemen”. In 1993 nam hij deze handschoen zelf op, in zijn boek ‘Om redelijk gewin’, waarin hij een “participatieve ethiek van het ondernemen” ontwikkelde. Daarmee sloeg Henk de weg in naar een politiek en institutioneel gerichte bedrijfsethiek, decennia voordat de kredietcrisis het fundamenteel nadenken over economische instituties in de bedrijfsethiek bon ton maakte. Behalve fundamentele beschouwingen over bedrijfsethiek publiceerde Henk ook vele uiterst praktische en operationele artikelen over beroepsethiek, corporate governance, gedragscodes en dilemmatraining. Deze gedachten leidden tot het boek ‘Patronen van verantwoordelijkheid’ (samen met Arnoud Schilder, 1997) en de bundel ‘Integer en verantwoord in beroep en bedrijf’ (2000).
Henk wijdde zijn afscheidsrede in 1999 aan het thema ‘Concurrentie en de moraal van de markt’. Hierin formuleert hij een nieuwe opdracht voor de bedrijfsethiek. Deze moet “een nog nauwelijks verkende weg inslaan, de weg naar de institutionele bedrijfsethiek, de ethische reflectie op de institutionele verschuivingen in de maatschappelijke en economische ordening en de gewenste richting daarvan”. Bij Henk’s afscheid als hoogleraar verscheen het vriendenboek ‘Drieluijk: Godsdienst, samenleving, bedrijf’, onder redactie van E. Kimman, A. Schilder en F. Jacobs. Hierin is een bibliografie van Henk van Luijk opgenomen tot en met 1999.
Ook na zijn emeritaat bleef Henk van Luijk actief met vele presentaties en in tal van commissies. Sterk gewaardeerd waren zijn tweewekelijkse columns over bedrijfsethiek in Het Financieel Dagblad, die hij schreef van 1999 tot en met begin 2005 en welke deels werden gebundeld in ‘Het kan ook anders: Ethiek van binnenuit’ (2004).
Enkele maanden voor zijn overlijden publiceerde Het Financieel Dagblad een paginagroot afscheidsinterview met haar jarenlange vaste columnist (3 oktober 2009). Daarin stelde hij dat het onverstandig is om uitsluitend te vertrouwen op de goede bedoelingen van individuen. “De goede bedoelingen moeten handen en voeten krijgen in structuren, codes en controle. Alleen op die manier krijgt maatschappelijke verantwoordelijkheid in de onderneming vaste grond onder de voeten.”. Aldus is de roep om een institutionele benadering de rode draad door de ontwikkeling van Henk van Luijk’s visie op bedrijfsethiek.
De slotwoorden van Henk’s afscheidsinterview zijn als volgt:
“Ik kan terugkijken op een vitaal leven en heb veertig jaar zeer geconcentreerd kunnen werken. Bovendien heb ik met mijn vrouw de liefde weten vorm te geven en hebben we een prachtige dochter gekregen. Ik heb een bevoorrecht leven geleid. Dat was het, en dat hoeft niet te blijven. Ik merk dat de periode van onthechting al is aangebroken”
Korte biografie
Een even vroeg als karakteristiek biografisch gegeven van Henk van Luijk - en iets waar hij zeer trots op was - is zijn Tilburgse kampioenschap boksen in de vlieggewichtklasse, in 1943. Henk was toen 13 jaar oud.
Henk van Luijk was van 1947 tot 1972 lid van de Nederlandse Provincie van de Orde van de Jezuïeten. Van 1950 tot 1961 studeerde hij filosofie, psychologie, sociologie en theologie in Nijmegen en Maastricht. In 1964 promoveerde hij op een proefschrift over de Franse godsdienstfilosoof Henry Duméry. Van 1962 tot 1967 was hij lector en vervolgens hoogleraar aan de Filosofische Faculteit Berchmanianum van de Nederlandse Jezuïeten in Nijmegen. Van 19676 tot 1975 was hij als hoogleraar, vice-rector en rector verbonden aan de Katholieke Theologische Hogeschool Amsterdam, waar hij metafysiek, godsdienstwijsbegeerte en godsdienstpsychologie doceerde. Van 1976 tot 1994 was hij wetenschappelijk hoofdmedewerker/ hoofddocent ethiek aan de Faculteit Wijsbegeerte van de Rijksuniversiteit Groningen. Van 1984 tot 2000 was hij tevens hoogleraar bedrijfsethiek aan Nyenrode Business Universiteit. Van 1994 tot 2000 was hij wetenschappelijk directeur van het European Institute for Busines Ethics van Nyenrode.
In 1986 was hij initiatiefnemer en mede-oprichter van de European Business Ethics Network (EBEN), waarvan hij van 1987 tot 1997 voorzitter was. Jarenlang was hij ook bestuurslid van de International Society for Business, Economics and Ethics (ISBEE). Henk maakte deel uit van de redactie van Bijdragen, Tijdschrift voor Filosofie en Theologie, Filosofie & Praktijk en Business Ethics: A European Review.
Henk van Luijk heeft gedurende kortere of langere tijd gastcolleges gegeven op Georgetown University, Washington DC, Bentley College, Waltham MA, aan het Fletcher Institute of Law and Diplomacy van de Tufts University, Medford MA, aan de Universiteit Bocconi Milaan, aan INSEAD, Fontainebleau en aan de Erasmusuniversiteit Rotterdam.
Hij publiceerde zeven boeken. Van vijf andere was hij mede-redacteur. Aan dertig boeken droeg hij een hoofdstuk bij. Tevens publiceerde hij een honderdtal wetenschappelijke artikelen. Van 1978 tot 1985 publiceerde hij maandelijks een artikel in Elseviers Magazine. Van 1999 tot en met begin 2005 schreef hij tweewekelijks een column in Het Financieele Dagblad.
Henk van Luijk was onder andere lid c.q. adviseur van de Permanente Commissie Gedragscode Zorgverzekeraars Nederland, van de Commissie van Toezicht van de VAN Speelautomatenbranche, van het Platform Ethiek en Onderzoek TNO, van de toetsingscommissie Tabaksindustrie, van de Commissie van Toezicht Ooa/ROA en van de Stichting Beroepsmoraal en Criminaliteitspreventie. Hij adviseerde de Gemeente Amsterdam bij het ontwerp van een bestuurs- en ambtenarencode en was een van de leden van de Commissie Maatschappelijk Ondernemen, welke in 2000 het SER SER-rapport over Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen het licht deed zien, getiteld ‘De winst van waarden’.
Zijn hobby’s waren schrijven, pianospelen en lange-afstandwandelen.
+31 (0)346 291 211
